„Człowiek z marmuru” to film w reżyserii Andrzeja Wajdy, który zyskał miano klasyka i został bardzo doceniony w świecie kina. To niewątpliwie jedna z najważniejszych polskich produkcji, której wielu nie trzeba przedstawiać. Jednakże minęło wiele lat, film miał swoją premierę w 1976 roku, a czasy, o których opowiada, już dawno są przeszłością, ale czy na pewno? Czy film jest przez to nieaktualny i należy go traktować jako materiał na lekcję historii? Dlaczego uważany jest za klasyk i skąd właściwie wziął się pomysł jego powstania? Zachęcam do poznania odpowiedzi na te pytania!
Pomysł na film i problemy z realizacją
W czasach PRL cenzura blokowała powstawanie niezliczonych dzieł. Także w przypadku „Człowieka z marmuru” losy toczyły się tą ścieżką. Dopiero w latach 70. nastąpiła lekka odwilż, co poskutkowało ostateczną premierą filmu 25 lutego 1976 roku. Materiał powstał na podstawie scenariusza Aleksandra Ścibora-Rylskiego, który był niejako gotowy już w latach 60. Poniżej zwiastun filmu, który można obejrzeć w serwisie YouTube:
Główna oś filmu to historia inspirowana postacią Piotra Ożańskiego, który w czasach stalinowskich był przodownikiem pracy, osobą stawianą jako wzór obywatela socjalistycznego kraju. Jego szybka sława doczekała się następnie szybkiego zapomnienia. Trzeba także wspomnieć, że film nie powstałby, gdyby nie wsparcie ówczesnego ministra kultury – Józefa Tejchmy.
Zarys fabuły i główne role – debiut Krystyny Jandy
Jak było wspomniane wyżej, akcja filmu inspirowana jest w dużej mierze postacią Piotra Ożańskiego. To na nim wzorowana jest postać Mateusza Birkuta – głównego bohatera męskiego całego filmu. Jest on robotnikiem, który uczestniczy w budowie Nowej Huty, czyli ogromnym przedsięwzięciu władz komunistycznych – przedsięwzięciu społecznym, budowlanym i propagandowym. Poniżej Jerzy Radziwiłowicz w roli Mateusza Birkuta:
Obok Radziwiłowicza, główną rolę gra tu debiutująca na wielkim ekranie Krystyna Janda. Jej postać Agnieszki – młodej reżyserki, która próbuje obronić swój dyplom, tworząc materiał o Birkucie, z biegiem lat urosła do miana kultowej. Jej nieustępliwość, wolny duch i ciekawość historii gra niesamowicie z autentycznie przedstawionym światem Polski Ludowej.
Film przedstawia czasy świetności i upadku Mateusza Birkuta. Poznajemy pracę jednostek w maszynie propagandy. Widzimy ich życie z perspektywy prawdy i kłamstwa, których granica jest bardzo cienka. Do tego, czas akcji przeskakuje z czasów stalinowskich do lat 70., gdzie Agnieszka próbuje poznać przeszłość na różne sposoby. Dodaje to filmowi tajemniczości, pozwala widzowi odkrywać kolejne maski, jakie nakłada komunistyczna propaganda.
Film po premierze i jego znaczenie w kulturze
Dlaczego Andrzej Wajda tak bardzo zaciekawił się historią lat 50. i chciał o niej opowiedzieć po 20 latach? Reżyser dostrzegł uniwersalizm tych wydarzeń, które pozwoliły ukazać działanie wadliwego ustroju i to jak wpływa on na życie pojedynczych ludzi. Po premierze władze PRL ograniczały dystrybucję filmu, ale mimo tego obejrzało go w kraju ponad 2,5 miliona widzów.
Powyższy klip, który zawiera plakat promocyjny filmu i oryginalną muzykę Andrzeja Korzyńskiego pokazuje, że przebił się on do ogólnopolskiej świadomości i nadal jest chętnie wyświetlany. Jest to dowód na jego kultowość i wypracowanie sobie stałego miejsca w kanonie polskich filmów. „Człowiek z marmuru” został dostrzeżony także za granicą. Na festiwalu w Cannes otrzymał nagrodę FIPRESCI.
Podsumowując, mimo upływu lat i zmiany systemu władzy w Polsce, film „Człowiek z marmuru” nie został zapomniany. Na jego sukces złożyło się wiele czynników m.in. świetny dobór aktorów, nienaganna praca reżysera i przede wszystkim realizacja scenariusza i pomysł. Choć wydarzenia, które spajają ten film w całość, wydają się już dawno nieaktualne, to tylko powierzchowna iluzja, z którą polecam się skonfrontować, wracając często do seansu tego dzieła polskiej kinematografii.
Źródła:
Akademia Polskiego Filmu, https://akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/filmy/czlowiek-z-marmuru/14, dostęp 11.06.2026
Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny, https://www.fina.gov.pl/lista-polskiego-dziedzictwa-filmowego/czlowiek-z-marmuru/, dostęp 11.06.2026
Oficjalna strona poświęcona życiu i twórczości Andrzeja Wajdy, https://wajda.pl/film/czlowiek-z-marmuru/, dostęp 11.06.2026